మనకు ప్రతిరోజూ ఎన్నో విషయాలు ఎదురవుతుంటాయి.
సోషల్ మీడియాలో (Social Media) ఒక వార్త కనిపిస్తుంది.
ఎవరైనా ఒక సలహా ఇస్తారు.
యూట్యూబ్ (YouTube)లో ఒక వీడియో చూస్తాం.
వాట్సాప్లో (WhatsApp) ఒక మెసేజ్ వస్తుంది.
ఎవరైనా “ఇది నిజం” అని చెబుతారు.
వెంటనే నమ్మాలా?
లేదా ఒకసారి ఆగి…
“ఇది నిజమేనా?”
“దీనికి ఆధారం ఏమిటి?”
“ఇంకో కోణం నుంచి చూస్తే ఎలా ఉంటుంది?”
“నాకు చెప్పిన విషయం మొత్తం నిజమేనా?”
అని ఆలోచించాలా?
ఇలా ఒక విషయాన్ని గుడ్డిగా నమ్మకుండా, ప్రశ్నించి, ఆధారాలను పరిశీలించి, వివిధ కోణాల్లో ఆలోచించి నిర్ణయానికి రావడమే క్రిటికల్ థింకింగ్ (Critical Thinking).
సింపుల్గా చెప్పాలంటే:
“ఎవరో చెప్పారు కాబట్టి నమ్మడం” కాదు.
“ఎందుకు నమ్మాలి?” అని ఆలోచించడం.
క్రిటికల్ థింకింగ్ (Critical Thinking) అంటే ఏమిటి?
క్రిటికల్ థింకింగ్ అంటే ఒక విషయం లేదా సమస్యను తార్కికంగా (Logically) పరిశీలించి, అందుబాటులో ఉన్న సమాచారాన్ని విశ్లేషించి, ఆధారాల (Evidence) ఆధారంగా ఒక నిర్ణయానికి వచ్చే ఆలోచనా విధానం.
ఇందులో ముఖ్యమైనది మనకు నచ్చిన సమాధానం కనుగొనడం కాదు.
నిజానికి దగ్గరగా ఉన్న సమాధానం కనుగొనడం.
ఉదాహరణకు:
“ఈ మందు తీసుకుంటే డయాబెటిస్ పూర్తిగా నయం అవుతుంది” అని ఎవరో సోషల్ మీడియాలో పోస్ట్ చేశారని అనుకుందాం.
క్రిటికల్ థింకింగ్ లేకుండా:
“వావ్! నిజమే కావచ్చు.”
అని నమ్మవచ్చు.
కానీ క్రిటికల్ థింకింగ్ ఉపయోగిస్తే:
“ఈ విషయం ఎవరు చెప్పారు?”
“వైద్యపరమైన ఆధారం ఉందా?”
“ఏ పరిశోధనలో ఇది నిరూపించబడింది?”
“నమ్మదగిన వైద్య సంస్థలు ఏమంటున్నాయి?”
“ఇది అందరికీ వర్తిస్తుందా?”
అని ప్రశ్నిస్తాం.
ఇదే క్రిటికల్ థింకింగ్.
క్రిటికల్ థింకింగ్ అంటే ప్రతిదానినీ అనుమానించడమేనా?
కాదు.
ఇది చాలా ముఖ్యమైన విషయం.
క్రిటికల్ థింకింగ్ అంటే “ఎవరినీ నమ్మకూడదు” అని కాదు.
అలాగే “ప్రతి విషయాన్ని వ్యతిరేకించాలి” అని కూడా కాదు.
ఒక విషయం నిజమైతే దాన్ని కూడా అంగీకరించాలి.
కానీ అంగీకరించే ముందు:
“దీనికి సరైన ఆధారం ఉందా?”
అని పరిశీలించాలి.
అంటే క్రిటికల్ థింకింగ్ అనేది ప్రతికూలంగా (Negative) ఆలోచించడం కాదు.
ఇది ఆలోచనను పరిశీలించి, సరైన నిర్ణయం తీసుకునే విధానం.
క్రిటికల్ థింకింగ్ ఎలా పనిచేస్తుంది?
క్రిటికల్ థింకింగ్ను ఒక సులభమైన ప్రక్రియగా అర్థం చేసుకోవచ్చు.
1. ప్రశ్నించండి
మొదట మనకు కనిపించిన లేదా వినిపించిన విషయాన్ని ప్రశ్నించాలి.
“ఇది నిజమేనా?”
“ఎందుకు ఇలా జరిగింది?”
“దీనికి కారణం ఏమిటి?”
“దీనికి ఆధారం ఏమిటి?”
అని అడగాలి.
2. సమాచారాన్ని సేకరించండి
ఒక్క వ్యక్తి చెప్పిన విషయంపై ఆధారపడకుండా, నమ్మదగిన వనరుల (Reliable Sources) నుంచి మరింత సమాచారం సేకరించాలి.
ఉదాహరణకు వార్త అయితే ఇతర నమ్మదగిన వార్తా సంస్థలు కూడా అదే విషయాన్ని చెబుతున్నాయా అని చూడవచ్చు.
3. ఆధారాలను పరిశీలించండి
ఎవరైనా ఒక క్లెయిమ్ (Claim) చేశారంటే అది నిజం అని అర్థం కాదు.
“దీనికి ఆధారం ఏమిటి?” అనేది చాలా ముఖ్యమైన ప్రశ్న.
ఆధారం ఉందా?
ఆ ఆధారం నమ్మదగినదేనా?
పాత సమాచారమా?
లేదా సందర్భం నుంచి విడదీసిన సమాచారమా?
అని పరిశీలించాలి.
4. రెండు వైపులా చూడండి
మనకు నచ్చిన వాదన (Argument) మాత్రమే చూడకూడదు.
దానికి వ్యతిరేకంగా ఉన్న వాదన ఏమిటో కూడా చూడాలి.
ఉదాహరణకు:
“ఆన్లైన్ విద్య చాలా మంచిది.”
అనే వాదన ఉంటే,
“దీనివల్ల ఎలాంటి సమస్యలు రావచ్చు?”
అని కూడా ఆలోచించాలి.
5. భావోద్వేగాలను పక్కన పెట్టండి
మనకు నచ్చిన విషయం అయితే వెంటనే నమ్మడం చాలా సులభం.
మనకు నచ్చని విషయం అయితే వెంటనే తిరస్కరించడం కూడా అంతే సులభం.
క్రిటికల్ థింకింగ్లో మన వ్యక్తిగత ఇష్టం, కోపం, భయం లేదా ఉత్సాహం నిర్ణయాన్ని ప్రభావితం చేయకుండా ప్రయత్నిస్తాం.
6. చివరికి నిర్ణయం తీసుకోండి
అన్ని విషయాలను పరిశీలించిన తర్వాత:
“ఇప్పటివరకు ఉన్న ఆధారాల ప్రకారం ఇదే ఎక్కువగా సరైనదిగా కనిపిస్తోంది.”
అని నిర్ణయానికి రావచ్చు.
కొత్త సమాచారం వస్తే ఆ నిర్ణయాన్ని మార్చుకోవడానికి కూడా సిద్ధంగా ఉండాలి.
ఒక చిన్న ఉదాహరణ - “ఈ షేర్ రేపు పెరుగుతుంది”
మీ స్నేహితుడు:
“ఈ కంపెనీ షేర్ రేపు కచ్చితంగా పెరుగుతుంది. నేను చెప్పేది నమ్ము.”
అని చెప్పాడనుకుందాం.
క్రిటికల్ థింకింగ్ లేకుండా మీరు వెంటనే షేర్ కొనవచ్చు.
కానీ క్రిటికల్ థింకింగ్ ఉపయోగిస్తే:
“ఎందుకు పెరుగుతుంది?”
“కంపెనీ పనితీరు ఎలా ఉంది?”
“ఆ కంపెనీకి లాభాలు వస్తున్నాయా?”
“ఏదైనా కొత్త వార్త ఉందా?”
“షేర్ ఇప్పటికే చాలా పెరిగిందా?”
“ఇది కేవలం అంచనా మాత్రమేనా?”
అని ప్రశ్నిస్తారు.
ఇక్కడ ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే — స్నేహితుడు తప్పు అని నిరూపించడం కాదు.
అతను చెప్పిన విషయాన్ని పరిశీలించడం.
క్రిటికల్ థింకింగ్ మరియు ఫస్ట్ ప్రిన్సిపుల్స్ థింకింగ్ ఒకటేనా?
కాదు.
రెండూ ఆలోచనా విధానాలే అయినప్పటికీ, వాటి లక్ష్యం కొంచెం భిన్నంగా ఉంటుంది.
ఫస్ట్ ప్రిన్సిపుల్స్ థింకింగ్ (First Principles Thinking):
“ఈ సమస్యను ప్రాథమిక నిజాల వరకు విడదీస్తే, అసలు విషయం ఏమిటి?”
అని అడుగుతుంది.
క్రిటికల్ థింకింగ్ (Critical Thinking):
“నాకు అందుతున్న సమాచారం నిజంగా ఎంతవరకు నమ్మదగినది? దీనికి ఆధారం ఏమిటి? ఇంకో కోణం ఉందా?”
అని అడుగుతుంది.
ఉదాహరణకు ఒక కొత్త ఉత్పత్తి తయారు చేయాలనుకుంటే, దాన్ని పూర్తిగా కొత్తగా రూపొందించడానికి ఫస్ట్ ప్రిన్సిపుల్స్ ఉపయోగపడవచ్చు.
ఆ ఉత్పత్తి గురించి వచ్చిన క్లెయిమ్లు నిజమా కాదా తెలుసుకోవడానికి క్రిటికల్ థింకింగ్ ఉపయోగపడుతుంది.
రెండింటినీ కలిపి ఉపయోగిస్తే మరింత శక్తివంతమైన ఆలోచనా విధానం ఏర్పడుతుంది.
క్రిటికల్ థింకింగ్లో “ఎందుకు?” అనే ప్రశ్న ఎందుకు ముఖ్యం?
“ఎందుకు?” అనేది చాలా శక్తివంతమైన ప్రశ్న.
ఉదాహరణకు:
“ఈ కంపెనీలో ఉద్యోగులు ఎక్కువగా రాజీనామా చేస్తున్నారు.”
అని అనుకుందాం.
క్రిటికల్ థింకింగ్ లేకుండా:
“జీతాలు తక్కువగా ఉండటం వల్ల.”
అని వెంటనే నిర్ణయానికి రావచ్చు.
కానీ:
“జీతాలు తక్కువగా ఎందుకు ఉన్నాయి?”
“నిజంగా జీతాలే ప్రధాన కారణమా?”
“పని ఒత్తిడి ఎక్కువగా ఉందా?”
“మేనేజ్మెంట్తో సమస్య ఉందా?”
“ఇతర కంపెనీలు ఎక్కువ జీతాలు ఇస్తున్నాయా?”
అని పరిశీలిస్తే అసలు కారణం వేరే ఉండవచ్చు.
అందుకే మొదటి సమాధానంతోనే ఆగిపోకుండా మరింత లోతుగా వెళ్లడం ముఖ్యం.
సోషల్ మీడియాలో క్రిటికల్ థింకింగ్ ఎందుకు అవసరం?
ఈ రోజుల్లో మనం ప్రతిరోజూ భారీ మొత్తంలో సమాచారాన్ని చూస్తున్నాం.
వార్తలు (News), వీడియోలు (Videos), పోస్టులు (Posts), మీమ్స్ (Memes), ప్రకటనలు (Advertisements), రివ్యూలు (Reviews), వ్యాఖ్యలు (Comments) — ఇలా ఎన్నో.
వాటిలో ప్రతి ఒక్కటీ నిజం కాదు.
ఒక పోస్టుకు వేల లైక్స్ వచ్చినా అది నిజమే అని అర్థం కాదు.
ఒక వీడియో వైరల్ అయినా అందులోని సమాచారం సరైనదే అని అర్థం కాదు.
ఎవరైనా ప్రముఖ వ్యక్తి చెప్పినా అది తప్పకుండా నిజం అవుతుందని లేదు.
కాబట్టి సోషల్ మీడియాలో ముఖ్యంగా ఈ ప్రశ్నలు అడగడం మంచిది:
“ఈ సమాచారాన్ని ఎవరు ప్రచురించారు?”
“దీనికి ఆధారం ఏమిటి?”
“ఇది ఎప్పుడు జరిగిన విషయం?”
“మొత్తం సందర్భం ఇదేనా?”
“ఇతర నమ్మదగిన వనరులు కూడా ఇదే చెబుతున్నాయా?”
క్రిటికల్ థింకింగ్లో సాధారణంగా జరిగే తప్పులు
క్రిటికల్ థింకింగ్ నేర్చుకుంటున్నప్పుడు మనం కొన్ని సాధారణ తప్పులు చేస్తుంటాం.
మనకు నచ్చిన సమాచారాన్ని మాత్రమే నమ్మడం
దీనిని నిర్ధారణ పక్షపాతం (Confirmation Bias) అంటారు.
మన అభిప్రాయానికి అనుకూలంగా ఉన్న సమాచారాన్ని సులభంగా నమ్మి, వ్యతిరేక సమాచారాన్ని పట్టించుకోకపోవడం.
ఉదాహరణకు మనకు ఒక రాజకీయ పార్టీ నచ్చితే, ఆ పార్టీకి అనుకూలంగా ఉన్న వార్తలను మాత్రమే నిజమని భావించడం.
ప్రముఖ వ్యక్తి చెప్పాడని నమ్మడం
దీనిని అధికార ప్రభావం (Appeal to Authority) అని చెప్పవచ్చు.
ఒక ప్రముఖ వ్యక్తి చెప్పిన విషయం కాబట్టి అది తప్పకుండా నిజం అని భావించడం సరైన పద్ధతి కాదు.
వ్యక్తి ఎవరు అన్నదానికంటే, అతను చెప్పిన విషయానికి ఆధారం ఏమిటన్నది ముఖ్యం.
ఎక్కువ మంది నమ్ముతున్నారు కాబట్టి నిజం అనుకోవడం
“అందరూ ఇదే అంటున్నారు.”
అనేది నిజానికి ఆధారం కాదు.
చాలామంది నమ్మే విషయం కూడా తప్పు కావచ్చు.
భావోద్వేగంతో నిర్ణయం తీసుకోవడం
భయం, కోపం, ఆనందం, ఆందోళన వంటి భావోద్వేగాలు మన నిర్ణయాలను ప్రభావితం చేయవచ్చు.
అందుకే ముఖ్యమైన నిర్ణయాల్లో కొంత సమయం తీసుకుని ఆలోచించడం మంచిది.
విద్యార్థులకు క్రిటికల్ థింకింగ్ ఎందుకు అవసరం?
విద్యార్థులు పుస్తకాల్లో ఉన్న సమాచారాన్ని కేవలం గుర్తుపెట్టుకోవడం మాత్రమే కాకుండా, దాని వెనుక ఉన్న కారణాన్ని అర్థం చేసుకోవాలి.
ఉదాహరణకు:
“భూమి సూర్యుడి చుట్టూ తిరుగుతుంది.”
అని గుర్తుపెట్టుకోవడం ఒక విషయం.
“భూమి సూర్యుడి చుట్టూ ఎందుకు తిరుగుతుంది?”
“దీనికి శాస్త్రీయ ఆధారం ఏమిటి?”
అని అర్థం చేసుకోవడం మరో విషయం.
ఇలాంటి ఆలోచనా విధానం చదువులోనే కాకుండా భవిష్యత్తులో ఉద్యోగం, వ్యాపారం మరియు జీవితంలో కూడా ఉపయోగపడుతుంది.
ఉద్యోగంలో క్రిటికల్ థింకింగ్ ఎలా ఉపయోగపడుతుంది?
ఒక ఉద్యోగి:
“మన అమ్మకాలు తగ్గిపోయాయి. అందుకే మరింత ప్రకటనలు చేయాలి.”
అని చెబుతున్నాడనుకుందాం.
క్రిటికల్ థింకింగ్ ఉన్న వ్యక్తి:
“అమ్మకాలు ఎందుకు తగ్గాయి?”
“కస్టమర్లు తగ్గారా?”
“లేదా కస్టమర్లు వస్తున్నా కొనడం లేదా?”
“ధర సమస్యా?”
“ఉత్పత్తి సమస్యా?”
“పోటీ సంస్థల ప్రభావమా?”
“సేల్స్ టీమ్లో ఏదైనా సమస్య ఉందా?”
అని విశ్లేషిస్తాడు.
అంటే సమస్యకు వెంటనే ఒక పరిష్కారం చెప్పడం కాకుండా, ముందుగా సమస్యను అర్థం చేసుకుంటాడు.
క్రిటికల్ థింకింగ్ ఎలా అభివృద్ధి చేసుకోవాలి?
దీనికి ప్రత్యేకమైన పుస్తకం చదవడం మాత్రమే అవసరం లేదు.
రోజువారీ జీవితంలోనే అభ్యాసం చేయవచ్చు.
ఏదైనా విషయం చూసినప్పుడు:
1. ఆగండి
వెంటనే స్పందించకండి.
2. ప్రశ్నించండి
“ఇది నిజమేనా?”
3. ఆధారం చూడండి
“దీనికి సాక్ష్యం ఏమిటి?”
4. ప్రత్యామ్నాయాలను ఆలోచించండి
“ఇంకో వివరణ ఉండవచ్చా?”
5. మీ పక్షపాతాలను గుర్తించండి
“నేను ఇలా అనుకోవడానికి కారణం నా అభిప్రాయమా?”
6. నిర్ణయం తీసుకోండి
అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాల ఆధారంగా నిర్ణయానికి రండి.
7. కొత్త సమాచారం వస్తే మార్చుకోండి
తప్పు అని తెలిసిన తర్వాత కూడా పాత అభిప్రాయాన్ని పట్టుకుని ఉండకండి.
క్రిటికల్ థింకింగ్ నేర్చుకోవడం వల్ల ఏమి మారుతుంది?
క్రిటికల్ థింకింగ్ అలవాటైన తర్వాత మీరు ప్రతి విషయాన్ని అనవసరంగా అనుమానించే వ్యక్తిగా మారరు.
దానికి బదులుగా, మీరు:
- సమాచారాన్ని మెరుగ్గా అర్థం చేసుకోగలుగుతారు.
- తప్పుడు సమాచారాన్ని గుర్తించే అవకాశం పెరుగుతుంది.
- తొందరపాటు నిర్ణయాలు తగ్గుతాయి.
- సమస్యలను వివిధ కోణాల్లో చూడగలుగుతారు.
- మీ స్వంత అభిప్రాయాలను కూడా ప్రశ్నించగలుగుతారు.
- భావోద్వేగాల కంటే ఆధారాలకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇవ్వగలుగుతారు.
- మంచి నిర్ణయాలు తీసుకునే అవకాశం పెరుగుతుంది.
చివరగా...
క్రిటికల్ థింకింగ్ అంటే తెలివైన వ్యక్తులు మాత్రమే చేయగలిగే విషయం కాదు.
ఇది ఒక అలవాటు.
ఎవరైనా ఏదైనా చెప్పినప్పుడు వెంటనే నమ్మకుండా…
ఎవరైనా ఏదైనా చెప్పినప్పుడు వెంటనే తిరస్కరించకుండా…
ఒక్కసారి ఆగి,
“ఇది నిజమేనా?”
“దీనికి ఆధారం ఏమిటి?”
“ఇంకో కోణం ఉందా?”
“నేను ఇలా ఎందుకు నమ్ముతున్నాను?”
అని ప్రశ్నించడం ప్రారంభిస్తే అదే క్రిటికల్ థింకింగ్ వైపు మొదటి అడుగు.
ఫస్ట్ ప్రిన్సిపుల్స్ థింకింగ్ మనకు “అసలు విషయం ఏమిటి?” అని ప్రశ్నించడం నేర్పితే, క్రిటికల్ థింకింగ్ “నాకు చెబుతున్న విషయం నిజంగా ఎంతవరకు సరైనది?” అని ప్రశ్నించడం నేర్పుతుంది.
మంచి ఆలోచన అంటే కేవలం ఎక్కువగా ఆలోచించడం కాదు. సరైన ప్రశ్నలు అడిగి, సరైన ఆధారాలతో ఆలోచించడం.
కామెంట్లు లేవు:
కామెంట్ను పోస్ట్ చేయండి